شب یلدا

شب یلدا یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها و مصادف با انقلاب زمستانی است. یلدا قدمتی ۷ هزارساله دارد و نیاکان ما دریافتند که نخستین شب زمستان بلندترین شب سال بوده در زمانهای بسیار قدیم مهر و ناهید (میترا و آناهیتا) به‌عنوان دو الهه «مهر»، فروغ، نگهبان پیمان و پشتیبان پرتو پگاهی است و «ناهید»، الهه پاکی، زایش و برکت، فرشته‌ی آب‌ها و باران بودند. ایرانیان باستان معتقد بودند، همان‌گاه که از دل سیاهی شبی درازآهنگ و سرد حضور دارد، خورشید گرم و نورافزا  گرما را به ارمغان می‌آورد. در کتاب «از اسطوره تا تاریخ» به نقل از دکتر مهرداد بهار می‌خوانیم: «شب یلدا، تولد خورشید است. بنا بر روایت ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه، ایرانیان روز اول دی را خور‌روز (روز خورشید) می‌نامند و جشن یلدا را که از شب یلدا تا نوروز ۹۰ روز در پیش دارد را نود روز می‌نامند. هم‌چنین در کتاب قانون مسعودی آمده‌است که اولین روز از دی‌ماه را خرم‌روز یا خره‌روز می‌نامند.

در آستانه یلدا، تهیه هندوانه و انار، از ضروری‌ ترین خریدهاست اما پرسش این است كه چرا انار و هندوانه ؟ اهمیت رنگ قرمز در فرهنگ ما، پیشینه‌ ای ۵ هزار ساله دارد. هندوانه و انار از ارکان سفره‌ ی اين شب و قرمزی اين دو ميوه يادآور سرخی طلوع خورشيد است.

ایرانیان پیش از ورود به ایران، از جایی آمده‌اند که بر پایه «وندیداد»، ۱۰ ماه آن زمستان بود و ۲ ماه دیگر تابستان و در آن سرزمین سرد، فروغ خورشید گرمابخش زندگی بود. از این رو هر آنچه مربوط به خورشید بود، اعم از رنگ ارغوانی و سرخ سپیده دم و غروب خورشید برای ایرانی ها گرامی به‌ حساب می آمد. از این رو سرخی انار و هندوانه یاد آور گرما است. سفره شب یلدا سفره «میزد» است و میزد عبارت است از میوه های تر و خشک و آجیل که از لوازم این جشن بود که به افتخار و ویژگی خورشید برگزار می شد. و این سفره نیز همانند سفره‌ی هفت سین مقدس است.

ایرانیان باستان، بلندتر شدن روزها را از برکت حکمرانی ایزد مهر بر زمین می‌دانستند و کوتاه‌تر شدن شب‌ها را نشانه‌ای از غلبه‌ی او بر اهریمن. آن‌ها در شب چله به پایکوبی و جشن و سرور می‌پرداختند تا شکست اهریمن را جشن بگیرند و گاه تا دمیدن پرتو پگاه در دامنه‌ی کوه‌های البرز به انتظار باز زاییده‌شدن خورشید می‌ نشستند.

یلدا واژه‌ای سریانی است به معنی میلاد و تولد. در فرهنگ عامیانه‌ی مردم ایران، شب یلدا و شب چله، شب دوستی است. از آنجا که ایرانیان اغلب کشاورز یا دامدار بوده‌اند، آموخته‌اند تا سرمای زمستان را بهانه‌ای برای دورهم جمع‌ شدن و جشن به پایان رساندن یک سال زراعی بدانند.

دیوان حافظ که همچون شاهنامه فردوسی شناسنامه ی ما ایرانیان محسوب میشود و حافظ یكی از آن بزرگانی است كه بارها در غزلیات خود به این ایزد اشاره می‌كند و چون اشعار حافظ به نوعی برگرفته از قرآن تلقی شده و نزد ایرانیان پر احترام  می باشد، از این رو ایرانیان در این شب با تفال بر دیوان حافظ این شب را برای خود به یاد ماندنی تر می کنند. «جشن یلدا» یكی از ژرف‌ترین و ارزشمندترین آنهاست و رویدادی است كه نه تنها در ایران، بلكه در جهان نیز اثرگذار بوده است. و آنچه که در ذات مفاهیم این آیین وجود دارد از دیر باز در تمامی تفکر و آیین ما ایرانیان نهفته است.